आस्थाको महासागर: सयौ वर्षको छिन्नमस्ता धामको गौरव र भविष्यको

आस्थाको महासागर: सयौ वर्षको छिन्नमस्ता धामको गौरव र भविष्यको चित्रण

जहाँ माटोले इतिहास बोल्छ, त्यहाँ बाटोले यथार्थ सुनाउँछ

सप्तरीको सखडा/ छिन्नमस्ता गाउँपालिका स्स्थित छिन्नमस्ता भगवती मन्दिर केवल एउटा धार्मिक स्थल होइन, यो सात सय वर्षभन्दा पुरानो इतिहास, तान्त्रिक रहस्य, अलौकिक शक्ति र करोडौँ श्रद्धालुको अगाध आस्थाको जीवित साक्षी हो। कमलादीघीको किनारमा बसेकी यी भगवतीलाई स्थानीय भाषामा ‘सक्हरा भगवती’ भनिन्छ। चैते पूर्णिमा र विजया दशमीमा यहाँ लाग्ने मेलामा सप्तरी, सिराहा, महोत्तरी, सुनसरी, मोरङदेखि भारतको बिहार, उत्तर प्रदेश र पश्चिम बंगालसम्मबाट लाखौँ भक्तजन उर्लिन्छन्।

गौरवको इतिहास: सात सय वर्ष भन्दा बढीको तान्त्रिक विरासत

इतिहासका पाना पल्टाउँदा ईस्वी संवत् १०९७ मा मुसलमान आक्रमणकारीहरूबाट जोगिन कर्नाट वंशका राजा नान्यदेव सिम्रौनगढ (बारा) आएका थिए। यिनै वंशका पाँचौँ पुस्ताका राजा शक्रसिंह देव (शक्रदेव) ले सप्तरीको घना जंगल सफा गर्दा देवीको दिव्य मूर्ति प्राप्त गरे र आफ्ना कुलदेवीका रूपमा प्रतिस्थापन गरी ‘शक्रेश्वरी’ नाम दिए। राजा शक्रसिंहको नामको अपभ्रंश हुँदै कालान्तरमा यस गाउँको नाम ‘सखडा’ रहन गएको इतिहास छ। वि.सं. १९८४ मा चढाइएको अष्टधातुको घण्टीमा कोरिएका शिलालेखहरूले पनि यस मन्दिरको प्राचीनता र शक्रेश्वरी/महिषमर्दिनीको ऐतिहासिकतालाई अकाट्य रूपमा पुष्टि गर्छन्।

मन्दिरभित्र रहेका पञ्चभगिनी, भैरवी, चामुण्डा, छिन्नमस्ता, दक्षिणकाली र महिषमर्दिनीको प्रस्तर मूर्ति, मध्यरातमा गरिने गुह्य तान्त्रिक पूजा र ५६ प्रकारका महाप्रसाद यहाँका मुख्य आकर्षण हुन्। बलिप्रदानका क्रममा देखिने अलौकिक दृश्यहरू, बलि दिइएको रगतमा झिँगा नबस्नु, सेतो लुगामा रगतको दाग नलग्नु, वा पोखरीको पानी रातो नहुनुले यस पीठलाई विश्वभरकै शक्तिपीठहरूमध्ये अद्वितीय बनाएको छ। किंवदन्तीअनुसार माता पार्वतीले आफ्नो अहङ्कार नष्ट गर्न आफ्नै शिर काटी रक्त पिउँदै उभिएको अवस्था झल्काउने यी देवी आत्मत्याग, निःस्वार्थता र तान्त्रिक शक्तिको सर्वोच्च प्रतीक मानिन्छिन्।

वि.सं. २०४४ मा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रद्वारा नेपाली कलात्मक शैलीमा पुनर्निर्माण गराइएको यो धामको महत्त्व राज्यले चार दशकअघि नै स्वीकारेको हो। सन् १९८४ मा नेपालका पर्यटकीय आकर्षणमध्ये छिन्नमस्ता भगवतीलाई समेटेर हुलाक टिकट जारी भएको थियो। अर्थात्, राज्यले यसलाई राष्ट्रिय पहिचानको प्रतीकका रूपमा छापिसकेको थियो। तर, त्यही राज्यले आज यसको अनुहारमा चमक ल्याउन सकेको छैन?

करोडौँको आस्था, लाखौँको उपस्थिति

मन्दिरका पीठाधीशका अनुसार गत वर्ष करिब १० लाख श्रद्धालुले यहाँ पूजापाठ र दर्शन गरेका थिए, र यस वर्ष त्योभन्दा बढी आउने अनुमान छ। पछिल्लो आर्थिक वर्षमा मन्दिरको आम्दानी एक करोड ४५ लाख रुपैयाँभन्दा बढी भएको थियो, जसमा ५५ लाखभन्दा बढी बचत देखिएको थियो। दशैंको दस दिनमै बढी आम्दानी हुने यो मन्दिरमा शिघ्र दर्शन, बलि, पार्किङ र दानबाट ठूलो रकम भित्रिन्छ। दस लाख मानिस भनेको एउटा अस्थायी सहरको जनसङ्ख्या हो, जो केही दिनमै एउटै ठाउँमा जम्मा हुन्छ। त्यसलाई सम्हाल्न सुरक्षित पहुँच, व्यवस्थित परिसर, भीड नियन्त्रण र आपत्कालीन निकास अनिवार्य हुन्छ।

सकारात्मक प्रयासलाई पनि स्वीकार गरौँ। निःशुल्क खाना, धर्मशाला, खानेपानी, पार्किङ र सीसीटीभीजस्ता व्यवस्था गरिएका छन्। भिडको समयमा सुरक्षा र अनुशासनका लागि प्रहरी खटाउने र साँझ ७ बजेपछि वितरणमा रोक लगाउनेजस्ता निर्णय पनि भएका छन्। मन्दिर व्यवस्थापन समितिले पछिल्ला वर्षहरूमा आय-व्यय सार्वजनिक गर्ने अभ्यास सुरु गरेको छ— यी सबै स्वागतयोग्य छन्। तर यी सबै तदर्थ, वर्षेनी दोहोरिने र आपत्कालीन चरित्रका व्यवस्था हुन्। गौरवशाली पीठलाई चाहिएको वर्षको दस दिनको तयारी होइन, आगामी पचास वर्षको दृष्टि हो।

तीन बाटो, एउटै कथा: पहुँचको राजनीति र उपेक्षाको भूगोल

छिन्नमस्ता पुग्ने बाटोको कथा नेपालको पूर्वाधार विकासको सामान्य चित्र होइन— यो तीन तहका सरकारको प्राथमिकताको ऐना हो। मन्दिर पुग्ने राजविराज–सखडा मुख्य मार्ग भएपनि यहाँ सम्म पुग्न अन्य मुख्य मार्गहरु छन्, र तिनीहरुको अवस्था एउटै कथाका तीन अध्याय हुन्: ठेक्का लाग्छ, म्याद थपिन्छ, काम सुस्त हुन्छ वा ठेक्का रद्द हुन्छ, र जनता वर्षौँसम्म राम्रो सडकको अपेक्षामा कुरेको कुरै सास्ती ।

राजविराज–सखडा मुख्य मार्ग (करिब १२ किमी): यही मन्दिरको मूल ढोका हो। यस सडकखण्डको निर्माणका लागि २०७९ असारमै ठेक्का दिइएको भएपनि सम्झौताको म्याद सकिँदा पनि काम सडकको अवस्था यति खराब छ कि कतिपय स्थानमा पैदल यात्रासमेत कठिन बनेको छ; बस सेवा बन्द भइसकेको छ, केवल अटोरिक्सा मात्र चल्छन् र ती चालकहरूले यात्रुबाट मनपरी भाडा असुल्ने गरेको स्थानीयको गुनासो छ। १०/१२ किलोमिटरको यात्रा पूरा गर्न एक घण्टाभन्दा बढी समय लाग्छ।

राजविराज–हनुमाननगर–भारदह मार्ग (करिब १८ किमी): पूर्वबाट आउने भक्तजनका लागि वैकल्पिक मार्ग। यसको ठूलो हिस्सा वर्षौँदेखि भत्किएको अवस्थामा छ; स्थानीयका अनुसार झण्डै ४ किलोमिटर अति जीर्ण छ। दसैँमा हजारौँ भक्तजन यही सडक भएर कङ्कालिनी र छिन्नमस्ता जाने गर्छन्, तर सडकको अवस्था नाजुक हुँदा यात्रा जोखिमपूर्ण बनेको छ।

रूपनी–राजविराज उत्तर-दक्षिण मार्ग: पूर्व-पश्चिम राजमार्गको रूपनीबाट राजविराज जोड्ने यो मार्ग पनि उत्तिकै उपेक्षित छ। वर्षौँदेखि स्तरोन्नति नहुँदा आवतजावतमा समस्या भइरहेको छ।

‘राजविराज सखडा सडक निर्माण गर्न सरोकारवाला हरु बिभिन्न समयमा सडकमा उत्रिनुपरेको छ। एक पुस्ता बितिसक्दा पनि आस्थाको मूल ढोकासम्म पुग्ने बाटो बन्न नसक्नु भनेको राज्यको प्राथमिकतामा पुनरावलोकन को आवश्यकता रहेको देखिन्छ ।

मन्दिर व्यवस्थापनका योजना, पारदर्शिता र जवाफदेहिता

मन्दिर परिसरमा दीर्घकालीन गुरुयोजनाबिना भइरहेका पटके निर्माणले मन्दिरको पौराणिक सौन्दर्यलाई कुरूप बनाएका छन्। कहाँबाट के सुरु हुन्छ, कहिले के भत्किन्छ, कुन संरचना केका लागि बन्छ— यो अनुमान गर्न पनि कठिन छ। एकवर्ष एउटा संरचना बन्छ, अर्को वर्ष त्यही ठाउँमा अर्को कुरा। मेला लाग्नुअघि हतारमा गरिने तदर्थ काम, मेला सकिएपछि थाती रहने आधादुरा संरचनाहरू यो चक्र वर्षौँदेखि दोहोरिँदै छ।

आम्दानीको पारदर्शिताले एउटा झनै ठूलो प्रश्न उठाउँछ: यति ठूलो रकम जम्मा हुँदा पनि मन्दिर परिसरको दीर्घकालीन सौन्दर्य र भक्तजनको अनुभव किन क्रमशः बिग्रँदै गएको छ? खर्च मुख्यतः तलब, ज्याला, सरसफाइ, अतिथि सत्कार र दैनिक व्यवस्थापनमै सीमित देखिन्छ। दिगो गुरुयोजना, वास्तुकलाको मापदण्ड र भक्तजनको बसाइ अवधि बढाउने पूर्वाधारमा लगानी हुँदैन। फलस्वरूप, परिसरमा पटके र लथालिङ्ग संरचना थपिँदै जान्छन्, जसले सात सय वर्ष पुरानो पीठको गरिमालाई कुरूप बनाउँछ।

सुरक्षा पक्ष पनि उत्तिकै गम्भीर छ। मन्दिरभित्रको पाँच सय आठ ग्राम चाँदीको मुकुट चोरी भएको घटना सार्वजनिक भएको छ, र मन्दिर व्यवस्थापनदेखि प्रहरीसम्म जवाफदेही देखिएको भन्ने समीक्षा पनि लेखिएको छ। जहाँ लाखौँ मानिसको आस्था बस्छ, त्यहाँ सुरक्षा प्रणाली व्यवसायिक र सुदृढ हुनैपर्छ।

तीनै तहका सरकारले छिन्नमस्तालाई मधेसको धार्मिक पर्यटन हब बनाउने घोषणा पटक-पटक दोहोर्याएका छन्। राष्ट्रपतिसमक्ष १३ बुँदे मागपत्र नै बुझाएर यसलाई धार्मिक पर्यटन क्षेत्र घोषणा गर्न माग गरिएको थियो। तर, व्यवहारमा त्यस्तो हुन् सकेको आभास हुन सकेको छैन ।

यसको तुलनात्मक उदाहरण हेर्न टाढा जानु पर्दैन— भारतको झारखण्ड राज्यमा रहेको राजरप्पाको छिन्नमस्ता मन्दिरलाई वैष्णो देवीकै तर्जमा करिब दुई सय करोड भारतीय रुपैयाँ लगानीमा विकास गर्ने संरचित योजना सार्वजनिक भएको थियो— पर्यटन वृद्धि र स्थानीय रोजगारको स्पष्ट लक्ष्यसहित। सात सय वर्ष पुरानो नेपालको पीठ त्यही दृष्टिकोणबाट वञ्चित छ।

भक्तजनको अनुभव — भगवानप्रति श्रद्धा, व्यवस्थापनप्रति निराशा

मन्दिरमा आउने लाखौँ भक्तजनको अनुभव यही छ— मन्दिर र भगवतीप्रति श्रद्धा अपार छ, तर यहाँको व्यवस्थापन र संरचनाप्रति निराशा उत्तिकै छ। पानी, शौचालय, आरामका लागि स्थान, भीड व्यवस्थापन, सुरक्षा, पार्किङ, आधारभूत कुरामै यति धेरै समस्या छ कि धेरै परिवारहरू एकपटक आएपछि फेरि फर्कन मन गर्दैनन्। यो सुनौलो अवसरको नोक्सानी हो, यही भक्तजनहरूको रोकिने, बस्ने र खर्च गर्ने बानीले यस क्षेत्रको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन सक्छ। लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, मनकामना जस्ता ठाउँहरूले देखाएका छन्, धार्मिक पर्यटन ठूलो आयआर्जनको माध्यम हो। तर त्यसका लागि योजना, लगानी र लगातारको व्यवस्थापन चाहिन्छ, एकदिनको घोषणा होइन।

वर्षमा दस लाख आगन्तुक भनेको स्थानीय अर्थतन्त्रका लागि ठूलो सम्भावना हो: होमस्टे, स्थानीय उत्पादन, यातायात, हस्तकला र सेवा क्षेत्रमा रोजगारी। राम्रो व्यवस्थापन भए श्रद्धालुको बसाइ अवधि बढ्छ, खर्च बढ्छ र स्थानीय समुदायले प्रत्यक्ष लाभ पाउँछ। अव्यवस्थाले यही अवसरलाई वर्षेनी गुमाइरहेको छ।

अब के गर्ने?

छिन्नमस्ताको मुहार फेर्न कुनै नयाँ अलौकिक योजना होइन, इच्छाशक्ति र जवाफदेहिता चाहिन्छ। यो लेख गुनासोमा सीमित रहन चाहँदैन:

१. तीनै पहुँचमार्गको समन्वित र दिगो स्तरोन्नति: राजविराज–सखडा मुख्य मार्ग, राजविराज–हनुमाननगर–भारदह र रूपनी–राजविराज सडकलाई एउटै ‘धार्मिक पर्यटन सर्किट’ अन्तर्गत राखी तत्काल निर्माण सम्पन्न गर्नु पर्दछ।

२. पचास वर्षे एकीकृत गुरुयोजना: पुरातत्वविद्, वास्तुविद्, भीड व्यवस्थापन विज्ञ, धार्मिक गुरु र स्थानीय समुदायको सहभागितामा मन्दिर परिसरको पौराणिक र मौलिक गरिमा जोगिने गरी कम्तीमा २५ वर्षको रचनात्मक दीर्घकालीन गुरुयोजना तयार पारि भौतिक संरचना सहित गुरुयोजना कार्यन्वयन होस् ।

३. स्वायत्त विकास बोर्ड/प्राधिकरण: छिन्नमस्ता गाउँपालिका, मधेस प्रदेश सरकार, केन्द्रीय पर्यटन मन्त्रालय र मन्दिर व्यवस्थापन समितिबीच आपसी समझदारीमा एक सशक्त, पारदर्शी र जिम्मेवार ‘सखडा धाम विकास बोर्ड’ गठन गरियोस्। आम्दानी, दान-चन्दा र सरकारी लगानी एकीकृत गर्ने यो निकायले वार्षिक प्रगति र खर्च लेखापरीक्षणसहित सार्वजनिक गरोस्। बचतको लाखौँ रकम दिगो पूर्वाधारमा लगानी हुने वातावरण बनोस्।

४. निर्माण मापदण्ड: मन्दिर क्षेत्र र बफर जोनमा वास्तुशैली, उचाइ र प्रयोगसम्बन्धी बाध्यकारी मापदण्ड लागू गरियोस्। धार्मिक आस्था कुनै वास्तुकलासँग निर्भर छैन, त्यो सत्य हो— तर एउटा राष्ट्रिय महत्वको शक्तिपीठको प्रतिनिधित्व गर्ने भौतिक परिवेश जतासुकै मिलाएर हुँदैन। यो सौन्दर्यको प्रश्न होइन, सम्मानको प्रश्न हो।

५. भीड र सुरक्षा व्यवस्थापन: प्रवेश-निकास, लाइन, आपत्कालीन निकास, प्राथमिक उपचार, अग्निनियन्त्रण र एकीकृत निगरानी प्रणाली स्थायी रूपमा तयार गरियोस्। जात्राका बेला मात्र होइन, वर्षभरि।

६. न्यूनतम सेवा मापदण्ड: खानेपानी, शौचालय, स्नानगृह, विश्रामस्थल, सरसफाइ र फोहोर व्यवस्थापनका न्यूनतम मापदण्ड तोकिऊन्। पवित्र पोखरीको वैज्ञानिक शुद्धीकरण र ढल निकासलाई प्राथमिकतामा राखियोस्। यी कुनै पनि कुरा अलौकिक होइनन्— यी त कुनै पनि ठूलो धार्मिक स्थलका आधारभूत आवश्यकता हुन्।

७. पूर्वी धार्मिक सर्किट र स्थानीय सहभागिता: छिन्नमस्तालाई जानकी मन्दिर, गढीमाई, सलहेश र सिम्रौनगढसँग जोडेर पूर्वी तराईको धार्मिक पर्यटन सर्किटका रूपमा विकास गरियोस्। निजी क्षेत्रलाई होमस्टे, हस्तकला, स्थानीय उत्पादन र सेवा व्यवसायमा प्रोत्साहन दिइयोस्— यसबाट स्थानीय युवालाई रोजगारी, क्षेत्रलाई आय।

८. संरक्षण र अध्ययन: मन्दिरको ऐतिहासिक, पुरातात्विक र सांस्कृतिक अध्ययन गरी संरक्षणको दीर्घकालीन कार्ययोजना बनाइयोस्। छिन्नमस्ताको किम्वदन्ती, तान्त्रिक परम्परा र स्थानीय लोकसंस्कृतिलाई दस्तावेजीकरण गरियोस्।

निष्कर्ष: श्रद्धालाई जिम्मेवारीसँग जोडौँ — एउटा प्रश्न, जसको उत्तर इतिहासले खोज्नेछ

छिन्नमस्ता भगवतीले आफ्नै शिर काटेर हामीलाई सिकाउनुभएको छ— समर्पण र जिम्मेवारी। सात सय वर्षको तान्त्रिक गौरव र लाखौँको अटुट श्रद्धाको केन्द्र सक्हरा छिन्नमस्ता मन्दिर नेपालको साझा सम्पत्ति हो— धार्मिक, सांस्कृतिक र आर्थिक रूपले। यसको अवस्थाले हाम्रो व्यवस्थापन क्षमताको परीक्षा लिँदैछ।

त्यसैले अबको पहिलो इँटा योजनाबद्ध रूपमा राखिनुपर्छ। भगवतीको कृपाबाट यो प्रश्नको उत्तर आफैँ सकारात्मक बनोस्।

जय छिन्नमस्ता भगवती !!!

Comments (0)